Προέλευση τοπωνυμίου:

Το όνομα Αγχίαλος παράγεται από την πρόθεση αγχί, που σημαίνει πλησίον, κοντά και τη λέξη αλς-αλός που σημαίνει θάλασσα. Αγχίαλος είναι η παραθαλάσσια πόλη.

Σύντομη ιστορική αναδρομή:

Η Νέα Αγχίαλος χτίσθηκε το 1906 από, κυνηγημένους από σοβινιστές Βουλγάρους, κατοίκους της Αγχιάλου της Ανατολικής Ρωμυλίας. Οι πρόσφυγες αυτοί, αφού γλίτωσαν από τον εμπρησμό που κατέστρεψε την πόλη κατέφυγαν -στην αρχή- στην περιοχή των αλυκών της περιοχής τους και από εκεί, με βάρκες, διασώθηκαν φτάνοντας στη Σμύρνη, στην Κωνσταντινούπολη και στην Αίγυπτο, ενώ άλλοι κατευθύνθηκαν στον Πύργο, στην Μεσημβρία και στη Σωζώπολη απ’ όπου αναχώρησαν, με ατμόπλοια, για την Ελλάδα.

Συνολικά καταστράφηκαν 707 ελληνικά σπίτια και 2 ελληνικές εκκλησίες, από του Βούλγαρους.

Οι περισσότεροι από τους πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στη Νέα Αγχίαλο Μαγνησίας.

Η πρώτη Αγχίαλος, υπήρξε λιμάνι στον Εύξεινο Πόντο. Το 1878 υπήχθη στη βουλγαρική ηγεμονία και το 1885 προσαρτήθηκε στη Βουλγαρία. Στις αρχές της τέταρτης δεκαετίας του 19ου αιώνα, η Αγχίαλος κατοικούνταν από 5000-6000 κυρίως Έλληνες και λιγοστούς Βουλγάρους. Ο Άγγλος διπλωματικός εκπρόσωπος St . Clair έγραφε, το 1863, στην επιστολή του από την Αγχίαλο, ότι οι Βούλγαροι των παραλίων του Εύξεινου Πόντου είχαν αφομοιωθεί τελείως από τους Έλληνες και είχαν εξελληνισθεί.

Οι πρόσφυγες της Νέας Αγχιάλου εγκαταστάθηκαν στην περιοχή της αρχαίας πόλης της Πυράσου, η οποία βρίσκονταν 4 χιλιόμετρα μακρύτερα των αρχαίων Φθιώτιδων Θηβών, κοντά στα ερείπια των οποίων χτίσθηκε το χωριό Μικροθήβες.

Ο οικισμός της περιοχής αρχίζει από τη Νεολιθική Περίοδο και συνεχίζεται στην Εποχή του Χαλκού, στη Γεωμετρική καθώς και στα Ιστορικά έως και τα Βυζαντινά Χρόνια.

Η πόλη καταστράφηκε το 217π.Χ. από το μακεδόνα βασιλιά Φίλιππο Ε΄, μαζί με τις Φθιώτιδες Θήβες. Παρόλα αυτά, αναβιώνει και αναπτύσσεται στα βυζαντινά χρόνια. Από ανασκαφές που έγιναν στην περιοχή, από τον Ν. Γιαννόπουλο, ανακαλύφθηκαν πρωτοχριστιανικές βασιλικές, με μωσαϊκά αγιογραφιών καθώς και δημόσια κτίσματα.

Οι αγχιαλίτες εγκαταστάθηκαν στη νέα τους πατρίδα και ασχολήθηκαν με την αλιεία και τις καλλιέργειες- ιδιαίτερα με την αμπελουργία.

Πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν και στο κοντινό χωριό Αϊδίνι. Αυτοί προέρχονταν από μία άλλη εστία ελληνισμού, από το Αϊδίνιον της Μικρασίας, που η ιστορία του έχει μία τραγική υπογράμμιση: Την σφαγή –τον Ιούνιο του 1919- δύο χιλιάδων ανθρώπων από τους Τούρκους. Ανάμεσα σ’αυτούς ήταν και 32 πρόσκοποι.

Με τις μνήμες της φωτιάς, της σφαγής και της τελικής καταστροφής του ’22, ρίζωσαν και ζουν εδώ, κοντά σε μιαν άλλη θάλασσα που τους θυμίζει τον καημό της παλιάς πατρίδας που, ωστόσο, πέτυχε να μετουσιωθεί σε αφετηρία εξέλιξης και προόδου

Το 1912, το μεγάλο θανατικό -η ελονοσία- θερίζει πολλούς από τους κατοίκους ευρύτερης περιοχής Αγχιάλου. Παρ’ όλα αυτά, συμμετέχουν στον πόλεμο και 12 από αυτούς, πέφτουν ηρωικά. Συμμετέχουν επίσης στον αλβανικό πόλεμο και στην μετέπειτα Εθνική Αντίσταση και πολλοί ανεβαίνουν στα βουνά.

Στην περιοχή γίνονται σαμποτάζ, όπως η ανατίναξη των γεφυριών στο Σωρό και -για αντίποινα- η πόλη πυρπολείται και σκοτώνονται 3 άμαχοι.

Στις 20 Ιουλίου 1944 η Νέα Αγχίαλος γίνεται θέατρο μιας μεγάλης μάχης και στη συνέχεια, πριν ακόμη ολοκληρωθεί η ανοικοδόμηση της κωμόπολης από τους εμπρησμούς, σημειώνεται νέα καταστροφή καθώς από το σεισμό του 1954, τα περισσότερα σπίτια κρίθηκαν κατεδαφιστέα ή ακατοίκητα.

Το 1955, άρχισε να επεκτείνεται το δίκτυο ηλεκτροφωτισμού σε όλη την περιοχή. Την ίδια εποχή άρχισε να κατασκευάζεται το στρατιωτικό αεροδρόμιο (111 ΠΜ) που συνετέλεσε στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της περιοχής.

Το καλοκαίρι  του 1958, ξεκινάει από το Συνεταιρισμό Οινοπαραγωγών, η πασίγνωστη Γιορτή του Κρασιού που αποτελεί, πλέον, θεσμό.

Μικροθήβες

Προέλευση τοπωνυμίου:

Το χωριό είναι χτισμένο στην πλαγιά του λόφου “Κάστρο” και πήρε το όνομά του από τις Φθιώτιδες Θήβες, τα ερείπια των οποίων βρίσκονται στην περιοχή. Η παλαιά, τουρκική του ονομασία  Άκιτσι ή Άκιτς, οφείλονταν σε τούρκο που είχε το τσιφλίκι του εκεί.

Μικρή ιστορική αναδρομή:

Ο Ν. Γεωργιάδης γράφει: “…είκοσι δε στάδια υπέρ την Πύρασον, έκειτο η διάσημη πόλις Θήβαι αι Φθιωτικαί (Στράβων 9 435 ), των οποίων σπουδαία λείψανα ανευρίσκονται και σήμερον επί του παρά το χωρίον Άκιτς λόφου, του απέχοντος μίαν ώραν  από το Καραμπάς…”.

O Ζωσιμάς Εσφιγμενίτης προσθέτει και άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία: “Εις τον Δήμον Αλμυρού υπάγονται τα εξής χωριά….Αϊδίνιον…Άκιτσι, έχον κατοίκους 150 και Ναόν τον Άγιον Χαράλαμπον, ανακαινισθέντα το 1885, ιερείς δε εγγάμους τρεις…”.

Όπως μας πληροφορεί ο Τσοποτός, το Άκιτσι, την εποχή που η περιοχή έγινε ιδιοκτησία του Αλή Πασά, ήταν ο μόνος οικισμός, όχι μόνο στην περιοχή του ομώνυμου τσιφλικιού αλλά και στο “Καινούργιο”, ένα άλλο γειτονικό λιβάδι, που, μαζί με το τσιφλίκι του Καραμπάς, αποτέλεσαν το μεγάλο κτήμα του Τοπάλη.

Άλλα τουρκικά ονόματα με τα οποία συναντάμε το χωριό είναι Ακκιτσλέ, Ακκετσελί, Ακκετζί.

Η Αγχίαλος παλαιότερα δεν ονομαζόταν Αγχίαλος αλλά Φθιώτιδες Θήβες. Με το όνομα αυτό είναι γνωστές δύο αρχαίες πόλεις της Μαγνησίας ,η μία βρίσκεται κοντά στο χωριό Μικροθήβες , πάνω στο δρόμο Βόλου-Αλμυρού και η άλλη βρίσκεται στη Νέα Αγχίαλο.

Η δεύτερη που είχε το όνομα Φθιώτιδες Θήβες κτίστηκε όπου υπήρχε στην αρχαιότητα η πόλη Πύρασος, όπου έχουμε αναφορά στον Στράβωνα .Η θέση της επιβεβαιώθηκε από ανασκαφικές έρευνες που έγιναν το 1907.

Μέσα από μια ανασκαφική έρευνα αποδείχθηκε ότι ο χαμηλός λόφος στα ανατολικά της Νέας Αγχιάλου ήταν η ακρόπολη της Πυράσσου. Τα ευρήματα λείψανα της τοιχοποιίας επάλληλων οικισμών και κυρίως κεραμικά σκεύη , ανήκουν στην κλασσική , στη γεωμετρική, στη χαλκή , στη μεσοελλαδική και στη νεολιθική εποχή. Η περιοχή εξακολουθούσε να υπάρχει και τους κατοπινούς αιώνες αλλά παράλληλα είχε και άλλο όνομα ΄Δημήτριον’ .Το λιμάνι της ήταν ζωτικής σημασίας καθώς χρησίμευε στο εξαγωγικό και εισαγωγικό εμπόριο της Θεσσαλίας. Όμως καταστράφηκε και αυτή το 217 χ από το Φίλιππο .Κατά το 2ο χ αιώνα φθάνει στην ακμή σε επίπεδο πολιτισμού μέχρι και το τέλος του 7 ου αιώνα. Έτσι της αποδίδεται ο χαρακτηρισμός < χριστιανικέ Θηβαίε> .

Οι ανασκαφές έφεραν στο φως δέκα σημαντικά μνημεία τα οποία είναι τα εξής: η ακρόπολη της Πυράσου , η βασιλική του Ελπιδίου ( βασιλική Β’) ,το συγκρότημα των δημοσίων κτιρίων –αγορές , το επισκοπικό μέγαρο ,η βασιλική του αγίου Δημητρίου ( βασιλική Α’) ,το υπόκαυστο λουτρό δυτικά της βασιλικής ,πλακόστρωτη λεωφόρος με καταστήματα – < έμβολος > ανατολικά της βασιλικής , γυμνάσιο και λουτρό νοτίως της βασιλικής και η βασιλική του αρχιερέως Πέτρου ( βασιλική Γ’) που είναι το μεγαλύτερο και πιο ενδιαφέρον μνημείο της περιοχής.

Βασιλική Α΄ -Αγ. Δημητρίου

Η Βασιλική του Αγ. Δημητρίου βρίσκεται νοτιοανατολικά της σημερινής αγοράς δίπλα στην Εθνική Οδό .Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η διαμόρφωση του αίθριου και των εκατέρωθεν προκτισμάτων , βαπτιστηρίων και σκευοφυλακίου . Ο πλουσιότατος γλυπτός αρχιτεκτονικός διάκοσμος , ο οποίος χαρακτηρίζεται από υψηλή ποιότητα. Χρονολογείται από το 2ο μισό του 5ου αιώνα βορειοδυτικά της βασιλικής Α΄ .

Βασιλική Β΄-Επισκόπου Ελπιδίου

Η Βασιλική του Επισκόπου Ελπιδίου βρίσκεται δίπλα στην Εθνική Οδό προς Βόλο , κάτω από την ακρόπολη και πάνω από το λιμανάκι . Τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα , αίθριο και προκτίσματα .Η ανασκαφή της έγινε το 1928-1929. Επιπλέον ανασκαφές έγιναν το 1960-1972. Φαίνεται ότι έχουν γίνει επισκευές όπως μαρτυρεί η επιγραφή που βρέθηκε στο αίθριο και αναφέρει ως δωρητή το διάκονο Στέφανο . Στην ίδια επιγραφή αναφέρεται και το όνομα του Επισκόπου Ελπιδίου ( 1 ο μισό του 6ου αιώνα χ) από την οποία χαρακτηρίζεται και η βασιλική.

Βασιλική Γ΄-Αρχιερέως Πέτρου

Η Βασιλική του Αρχιερέως Πέτρου βρίσκεται πίσω από την αγορά δίπλα στη Εθνική οδό προς Αλμυρό και καταλαμβάνει ολόκληρο οικοδομικό τετράγωνο πρόκειται για το μεγαλύτερο και σπουδαιότερο μνημείο που έχουν ανακαλυφθεί στη Νέα Αγχίαλο. Η ανασκαφή συνεχίστηκε από τον Π.Λαζαρίδη .Ο διάκοσμος παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς είναι πλούσιος σε μαρμάρινα αρχιτεκτονικά και διακοσμητικά εντοίχια , ψηφιδωτά και τοιχογραφίες. Από το όνομα του Αρχιερέως Πέτρου που αναγράφηκε σε ανακαινιστική επιγραφή του νοτίου τείχους χαρακτηρίστηκε όλο το συγκρότημα ΄Βασιλική του Αριερέως Πέτρου΄ .

Βασιλική Δ΄

Η κοιμητηριακή βασιλική βρίσκεται έξω από το τοίχος ,στο δυτικό άκρο της Νέας Αγχιάλου . Τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα , αίθριο και προκτίσματα .Ανασκάφτηκε το 1934-1936. Η βασιλική χρονολογείται μεταξύ του 5ου -6ου αιώνα μ.Χ.

Βασιλική Ε΄

Βρίσκεται έξω από τα τείχη και χρονολογείται στον 5ο-6ο αιώνα μ.Χ. Υπόκαυστο στα 100 χ .νοτιοανατολικά της βασιλικής Μαρτυρίου με ψηφιδωτά δάπεδα. Κτίριο παλαιοχριστιανικής εποχής.

Βασιλική ΣΤ΄

Βρίσκεται δίπλα στο αστυνομικό τμήμα της Νέας Αγχιάλου .Κατά τη διάρκεια της ανασκαφικής έρευνας αποκαλύφθηκε η ένατη κατά σειρά βασιλική στο κέντρο της πόλης .Χρονολογείται πιθανότατα στα μέσα του 5ου αιώνα.

Βασιλική Μαρτυρίου

Η Βασιλική Μαρτυρίου βρίσκεται στην οδό Σταυρίδη προς τους Λαχανόκηπους στα νότια της Νέας Αγχιάλου .Τρίκλιτη βασιλική με νάρθηκα , κτισμένη πάνω στα ερείπια αρχαιοτέρων κτιρίων , πιθανόν τον 4ο αιώνα π.χ. Στο ιερό της βασιλικής διασώθηκε η κτιστή βάση της Αγίας Τράπεζας , το κιβωτιόσχημο εγκαίνιο και τμήμα του σύνθρονου .Χαρακτηριστικοί είναι οι οκτάπλευροι κιονίσκοι του φράγματος του Πρεσβυτερίου .

Τρίκλιτος Ναΐσκος

Αποκαλύφθηκε το 1982 σε ιδιωτικό οικόπεδο ,χρονολογείται το 3ο-4ο αιώνα χ και χρησίμευε για τις θρησκευτικές ανάγκες

Βαπτιστήριο

Το βαπτιστήριοπου ανακαλύφθηκε το 1983, νότια του αίθριου της Βασιλικής του Αρχιερέως Πέτρουθεωρείται το μοναδικό στον Ελλαδικό χώρο. Στο κέντρο υπάρχει οκτάγωνη κολυμπήθρα .Εντυπωσιακά μαρμαροθετήματα στο πάτωμα. Το λεγόμενο Επισκοπικό Μέγαρο βρίσκεται στα 100 μ. δυτικά της βασιλικής του Αγίου Δημητρίου .

Συγκρότημα Δημοσίων Κτιρίων

Η αποκάλυψη άρχισε το 1956 από τον Γ.Σωτηρίου και συνεχίστηκε από τον Π.Λαζαρίδη στα χρόνια 1960-1968 και 1987.Επισημάνθηκαν 8 οικοδομικές φάσεις . Πρόκειται για δημόσιο συγκρότημα αγοράς ή νοσοκομείου ή κάποιου άλλου προορισμού , που χρησιμοποιήθηκε για πολλούς αιώνες .

Φωτογραφίες: